El Dezenfektanı Ne Zaman Çalışır, Ne Zaman Yetersiz Kalır? Alkol bazlı bir el dezenfektanı, gözle görülür kir taşımayan ellerde mikroorganizma yükünü saniyeler içinde belirgin biçimde düşürür. Etkinliği üç değişkene bağlıdır: alkolün türü ve hacimce oranı, ele uygulanan ürün miktarı ve el kuruyana kadar süren ovma. Bu üçünden biri eksik kaldığında ürün, laboratuvar testinde gösterdiği performansı…
Alkol bazlı bir el dezenfektanı, gözle görülür kir taşımayan ellerde mikroorganizma yükünü saniyeler içinde belirgin biçimde düşürür. Etkinliği üç değişkene bağlıdır: alkolün türü ve hacimce oranı, ele uygulanan ürün miktarı ve el kuruyana kadar süren ovma. Bu üçünden biri eksik kaldığında ürün, laboratuvar testinde gösterdiği performansı günlük kullanımda tekrarlayamaz.
İkinci nokta, dezenfektanın yıkamanın yerini her koşulda tutmamasıdır. Eller görünür şekilde kirli veya yağlıysa alkol, kir tabakasının altına ulaşamaz. CDC bu durumda sabun ve suyla yıkamayı önerir. Sağlık kuruluşlarında ise öncelik sırası değişir: görünür kir yoksa el dezenfeksiyonu, yıkamaya göre daha hızlı olduğu, hasta başında uygulanabildiği ve nemlendirici içeren ürünlerde cildi daha az yıprattığı için tercih edilen yöntemdir.
Alkol, mikroorganizmanın zarındaki lipit yapıyı çözerek ve proteinlerini denatüre ederek etki gösterir. Denatürasyon için ortamda suya ihtiyaç duyulur, bu nedenle saf alkol seyreltilmiş alkolden daha zayıf sonuç verir. Pratik etkinlik aralığı yaklaşık yüzde 60 ile yüzde 90 arasındadır.
CDC, sabun ve su bulunmadığında en az yüzde 60 etanol içeren ürünlerin kullanılmasını önerir. Dünya Sağlık Örgütü’nün yerinde üretim için tarif ettiği iki formülasyon daha yüksek konsantrasyonda çalışır: hacimce yüzde 80 etanol veya yüzde 75 izopropil alkol. Her iki tarifte de nemlendirici işlevi gören yüzde 1,45 gliserol ve bulaşan sporları elemeye yardımcı olan yüzde 0,125 hidrojen peroksit bulunur. Etikette yazan yüzde, ürünün hacimce alkol oranını gösterir ve doğrudan etkinlikle ilişkilidir.
Alkol dışı etkin madde içeren ürünler de satılmaktadır. FDA, benzalkonyum klorür gibi bileşenlere izin vermekle birlikte bunların alkole kıyasla daha zayıf sonuç verebileceğini belirtir ve alkol bazlı ürünleri önerir.
Hijyenik el ovma etkinliğini ölçen EN 1500 testi 18 ile 22 gönüllü üzerinde, 3 mL ürünle ve 30 saniyelik tanımlı bir prosedürle yapılır. Sahadaki tablo farklıdır: sağlık kuruluşlarındaki gözlemlerde el hijyeni uygulamalarının büyük çoğunluğunda 1,5 mL veya daha az ürün kullanıldığı görülmüştür. Yani ürün testi geçmiş olabilir, ancak kullanıcı test koşulunun yarısı kadar ürünle çalışıyor olabilir.
Pratik ölçüt basittir: avuca alınan miktar parmak uçları, parmak araları, başparmak ve bilek dahil tüm el yüzeyini ıslatmaya yetmeli ve el, silinmeden kendiliğinden kurumalıdır. Dünya Sağlık Örgütü, alkol bazlı ürünlerde kuruma süresinin 20 ile 30 saniye aralığında olmasını hedefler. Sabit hacimle yapılan bazı çalışmalar 15 saniyelik ovmanın 30 saniyeye göre geri kalmadığını göstermiştir, ancak bu sonuç ürüne ve formülasyona bağlıdır. Uygulamayı el hâlâ ıslakken bitirmek her koşulda eksik uygulamadır.
Dezenfektan sürüldükten sonra elleri havluyla kurulamak veya havada sallayarak kurutmaya çalışmak, alkolün temas süresini kısaltır ve beklenen etkiyi düşürür.
Alkol bazlı ürünler her etkene karşı aynı sonucu vermez. CDC, Cryptosporidium, norovirüs ve Clostridioides difficile gibi etkenlerin uzaklaştırılmasında sabun ve suyun dezenfektandan daha etkili olduğunu belirtir. Sporlu bakteriler dış yapıları nedeniyle alkole dirençlidir, zarfsız virüsler ise zar çözünmesine dayalı etkiden daha az etkilenir. Dezenfektan ayrıca tarım ilacı veya ağır metal gibi kimyasal kalıntıları elden uzaklaştırmaz.
Bu nedenle yöntem seçimi ortama göre yapılmalıdır.
| Durum | Uygun yöntem | Gerekçe |
| Eller gözle görülür kirli veya yağlı | Sabun ve su | Alkol, kir ve yağ tabakasının altındaki mikroorganizmalara ulaşamaz. |
| Tuvalet sonrası | Sabun ve su | Dışkı kaynaklı etkenlerin bir kısmı alkole dirençlidir, mekanik uzaklaştırma gerekir. |
| İshal salgını, norovirüs veya C. difficile şüphesi | Sabun ve su | Bu etkenlerde alkol bazlı ürünlerin performansı düşüktür. |
| Tarım ilacı, boya veya kimyasal teması | Sabun ve su | Dezenfektan kimyasal kalıntıyı elden uzaklaştırmaz. |
| Görünür kir yok, lavabo erişimi yok | El dezenfektanı | Hızlı uygulanır, su ve havlu gerektirmez. |
| Hasta başında ardışık temaslar | El dezenfektanı | Uygulama süresi kısadır, uyum artar, nemlendiricili ürünler cildi daha az yıpratır. |
Türkiye’de el antiseptikleri kozmetik değil biyosidal ürün olarak sınıflandırılır. Antibakteriyel veya dezenfektan iddiası taşıyan el ürünleri Ürün Tipi 1 kapsamına girer ve piyasaya arz edilmeden önce ruhsatlandırılması gerekir. Bu ürün grubunun ruhsat süreci Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu tarafından yürütülür. Etiketinde ruhsat bilgisi bulunmayan bir ürün, bu değerlendirmeden geçmemiş demektir.
Etikette kontrol edilmesi gereken başlıklar şunlardır:
Metanol el ürünlerinde etkin madde olarak kullanılamaz. FDA, metanol içerdiği tespit edilen ürünler için uyarı yayımlamış, bu maddeye maruz kalmanın özellikle yutulması durumunda bulantı, kusma, görme kaybı, sinir sistemi hasarı ve ölüme kadar gidebilen sonuçlar doğurabileceğini bildirmiştir. Etkin madde oranı beyan edilenin altında kalan ürünler de tespit edilmiştir. Etiketi eksik, içeriği belirsiz ürünlerde bu risk teorik değildir.
Nemlendirici içeren alkol bazlı ürünler, gün içinde tekrarlanan sabunlu yıkamaya kıyasla ciltte genellikle daha az tahriş bırakır. Yine de yoğun kullanımda el egzaması gelişebilir. Uygulamayı sürdürülebilir kılmak için mesai içinde ve sonrasında el kremi kullanmak, uzun vadede uyumu koruyan pratik bir önlemdir.
Alkol bazlı ürünler yanıcıdır. Ocak, ateş ve sigara yakınında kullanılmamalı, araç içinde doğrudan güneş gören yerlerde bırakılmamalı, kapağı kapalı biçimde saklanmalıdır. Küçük çocuklarda yutma riski bulunduğu için ürün erişilemeyecek yerde tutulmalı ve uygulama gözetim altında yapılmalıdır.
Kısmen. Etiketteki derece ifadesi hacimce alkol oranını gösterir, dolayısıyla 80 derece bir kolonya yaklaşık yüzde 80 etanol içerir ve bu oran teorik etkinlik aralığındadır. Ancak kolonya, el antiseptiği standartlarına göre test edilip ruhsatlandırılmış bir biyosidal ürün değildir. Formülasyonunda alkolün elde kalma süresini uzatan jelleştirici veya nemlendirici bileşen bulunmayabilir, hızlı uçtuğu için temas süresi kısalabilir. Lavabo ve dezenfektan yokken makul bir geçici çözümdür, rutin bir el dezenfeksiyonu prosedürünün yerini almaz.
Eldiven takmak el dezenfeksiyonunun yerine geçer mi?
Hayır. Eldiven yırtılabilir ve çıkarma sırasında el kontamine olabilir. Eldiven giymeden önce ve çıkardıktan sonra el hijyeni uygulanması gerekir.
Islak mendil el dezenfektanı yerine kullanılabilir mi?
Etkin madde ve oranı beyan edilmemiş temizleme mendilleri yüzeydeki kiri mekanik olarak alır, antiseptik etki beklenmez. Antiseptik iddiası taşıyan mendillerde de etiketteki etkin madde oranına bakmak gerekir.
Şişe uzun süre açık kaldığında etkinlik düşer mi?
Alkol uçucudur. Kapağı açık bırakılan veya sıcakta saklanan üründe alkol oranı zamanla düşebilir. Kapağın kapalı tutulması, serin ve güneş görmeyen yerde saklanması ve son kullanma tarihine uyulması etkinliğin korunması için yeterlidir.
