Müzik artık ‘evrensel’ değil

Yüzyıllardır insanlığın ortak tınısı olarak kabul edilen ‘evrensel müzik’ algısı, son araştırmalarla birlikte temellerinden sarsılıyor. Nature Dergisi’nde yayımlanan son araştırma notaların her beyinde aynı yankıyı uyandırmadığını, aksine her bireyin kendi kültürel atlasına göre şekillenen özgün bir algı dünyası olduğunu ortaya koydu. Müzik dinlemenin beynin sadece bir ses duyma eyleminden çok daha fazlası olduğunu paylaşan Beyin ve Sinir Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Selçuk Göçmen, “Beyin; sesi yalnızca bir gürültü gibi değil, yaşanmışlıklarla örülü bir hikâye gibi kodlar. İçine doğduğumuz kültür, beynimizi öyle bir şekillendirir ki, aynı notalar farklı kültür ve kıtalarda yaşayanlar için farklı anlamlar taşıyabilir. Yani kulaklarımız aynı sesi duysa da beynimiz bize kendi geçmişimize uygun farklı hikayeler anlatır” açıklamasında bulundu.

Geçtiğimiz günlerde Nature Dergisi’nde yayımlanan “Music is not a universal language — but it can bring us together when words fail” başlıklı makale, notaların her beyinde aynı yankıyı uyandırmadığını, aksine her bireyin kendi kültürel atlasına göre şekillenen özgün bir algı dünyası olduğunu kanıtladı.

Araştırma kapsamında 16 Batılı ve 16 Çinli bestecinin enstrümantal eserleri, yaklaşık 600 katılımcıya dinletildi. Katılımcılara ‘ne hissettikleri’ değil, ‘zihinlerinde ne canlandığı’ soruldu. Bir Amerikalının geniş düzlükleri ve ‘kovboyları’ hayal ettiği melodilerde bir Çinli katılımcının derin bir ‘keder’ hissetmesi beynin notalarının matematiksel frekanslar olarak değil, toplumsal kodlarla işlenmiş anlatılar olarak algıladığını gösteriyor. Batılı kulakların kuş seslerini duyduğu tınılarda, Doğu kültüründen gelenlerin kalabalık insan gruplarını hayal etmesi, müziğin ne hissettirdiğinden ziyade ne anlattığının tamamen yerel bir tercüme süreci olduğu ileri sürüldü.

Beyindeki işitme merkezi kopuk ve tek başına çalışan bir sistem değil

Zihinsel imgeler arasındaki bu belirgin farkın müzik algısının evrensel bir olgudan ziyade kültürel kodlarla şekillenen özgün bir süreç olduğunun bilimsel olarak da kanıtlandığını belirten Beyin ve Sinir Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Selçuk Göçmen, “Müziğin evrenselliği artık biyolojik bir gerçeklikten ziyade, sosyolojik bir temenni olarak görülüyor. Notalar aynı olsa da onları anlamlandıran beyin haritaları coğrafyaya göre yeniden çiziliyor” dedi.

Bu araştırmanın cerrahların yıllardır hastalarında gözlemlediği bir durumu artık somut verilerle de ispatlamış olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Selçuk Göçmen, “Beyindeki işitme merkezimiz dünyadan kopuk ve tek başına çalışan bir sistem değil. Müzik dinlediğimiz zaman oradaki ses dalgaları beynin sadece yüzeyinde kalmaz. Heschl girusu dediğimiz özel bir geçidi kullanarak doğrudan duygularımızın, anılarımızın ve hatta eski travmalarımızın saklandığı derin merkezlere sızar. Yani müzik sadece kulağımıza değil, doğrudan kişisel tarihimize dokunur” diye konuştu.

Beyin hasarı almış bir hastaya müzik dinletmek hata olabilir

Tedavi süreçlerinde artık beyin hasarı almış bir hastaya sakinleşsin diye rastgele bir müzik dinletmenin kaş yaparken göz çıkarmak olabileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Selçuk Göçmen, “Çünkü herkesin beyni notaları farklı yorumlar. Sizin huzur bulduğunuz bir melodi, hastanın kültürel geçmişinde derin bir kederi tetikleyebilir. Bu durum hastayı rahatlatmak yerine stres hormonlarını istemeden de olsa yükselmesine neden olabilir. Bu nedenle profesyonel bir uygulama süreci izlenmeli ve müzikterapi uygulamaları alanında uzman kişiler tarafından uygulanmalı” şeklinde konuştu.

Müzik stres hormonunu azaltıyor

Müziğin beynin sağ hemisferini etkileyerek limbik sistem üzerinden psiko-fizyolojik yanıtlar oluşturduğunu paylaşan Beyin ve Sinir Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Selçuk Göçmen, “Bu etkileşim sayesinde parasempatik sinir sistemi aktive olur, stres hormonları azalırken; vücudun doğal ağrı kesicileri olan enkefalin ve endorfin salınımı gerçekleşir. Bu nörobiyolojik etkinlik, beyin dalgalarını düzenleyebilir ve motor fonksiyonlar üzerinde koordine edici bir etki yaratabilir” dedi.

Müzik öğrenmeyi kolaylaştırıyor

Müzikterapinin anksiyete, kişilik bozuklukları, otizm ve zekâ geriliği gibi durumlarda öğrenmeyi kolaylaştırmak ve çevreyle iletişimi artırmak için kullanıldığını hatırlatan Prof. Dr. Göçmen, “Güncel literatür ve 2024 tarihli çalışmalar, bu yöntemin beyin tümörü olan çocuklarda ve onlara bakım verenlerin psikolojik stresini azaltmada etkili olduğunu gösteriyor. Ayrıca cerrahi süreçlerde de kalp ameliyatı öncesi stresin yönetilmesi, doğum sancılarının hafifletilmesi ve kanser hastalarında bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi gibi alanlarda düşük maliyetli ve güvenli bir destekleyici yöntem olarak kabul ediliyor” açıklamasında bulundu.